Histrionik shaxs buzilishi (HPD, Histrionic Personality Disorder) — bu diqqat markazida bo‘lishga kuchli ehtiyoj va ortiqcha emotsionallik bilan tavsiflanadigan shaxs buzilishidir. U DSM-5-TRdagi Cluster B guruhiga kiradi; bu guruh odatda dramatik, emotsional yoki notinch ko‘rinadigan shaxs buzilishlarini o‘z ichiga oladi. HPDda odam boshqalarning e’tibori va reaksiyasiga juda tayanadi, emotsiyalarni ko‘pincha yuzaki va teatrallashgan tarzda namoyon qiladi, hamda munosabatlarni real holatidan yaqinroq deb qabul qilishi mumkin. (MSD Manuals)
1) Histrionik shaxs buzilishining asosiy belgilari
HPDli shaxslarda odatda doimiy ravishda e’tibor markazida bo‘lish istagi kuzatiladi. Ular diqqat o‘zlaridan cheksa noqulaylik his qilishi, boshqalarda taassurot qoldirish uchun tashqi ko‘rinishiga haddan tashqari urg‘u berishi, emotsiyalarni juda yorqin, lekin ko‘pincha sayoz va tez almashinadigan tarzda ifodalashi mumkin. Nutqi ko‘pincha dramatik bo‘ladi, ammo mazmuni aniq fakt va tafsilotlardan kambag‘al bo‘lishi mumkin. (MSD Manuals)
Klinik kuzatuvda yana bir necha xususiyat ajralib turadi: boshqalar va vaziyatlar ta’siriga oson berilish, yangilikka intilish, zerikishga chidamsizlik, kechiktirilgan qoniqishga toqatning pastligi va munosabatlarni aslidan yaqinroq deb qabul qilish. Ba’zan odam romantik yoki jinsiy mazmunga ega bo‘lmagan vaziyatlarda ham haddan tashqari jozibador yoki provokatsion ko‘rinishga urinishi mumkin; bu odatda ichki ehtiyojdan ko‘ra e’tibor jalb qilish strategiyasi bilan bog‘liq bo‘ladi. (MSD Manuals)
HPDli odamlarda yaqin emotsional yoki jinsiy yaqinlikni barqaror saqlash qiyin bo‘lishi mumkin. Ayrim hollarda ular o‘zlari sezmagan holda “rol”ga kirib qoladi, masalan, doimiy jabrlanuvchi yoki doimiy qoyil qoldiruvchi obrazni tutib turadi. Shu bilan birga, ularning o‘z-o‘zini baholashi ko‘pincha ichki tayanchdan emas, boshqalarning tasdig‘i va e’tiboridan oziqlanadi. (MSD Manuals)
2) DSM-5-TR bo‘yicha diagnostik mezonlar
DSM-5-TRga ko‘ra HPD tashxisi uchun ortiqcha emotsionallik va diqqat izlashning doimiy namunasi bo‘lishi kerak. Bu namuna erta kattalik davridan boshlab ko‘rinadi va turli vaziyatlarda namoyon bo‘ladi. Tashxis uchun quyidagi 8 mezondan kamida 5 tasi aniqlanishi zarur. (MSD Manuals)
- Odam diqqat markazida bo‘lmaganida noqulaylik his qiladi. (MSD Manuals)
- Boshqalar bilan munosabatda noo‘rin darajada jozibador yoki provokatsion xulq ko‘rsatadi. (MSD Manuals)
- Emotsiyalar tez almashinadi va yuzaki bo‘ladi. (MSD Manuals)
- E’tibor jalb qilish uchun tashqi ko‘rinishidan muntazam foydalanadi. (MSD Manuals)
- Nutqi juda taassurotga boy, ammo aniq tafsilot va konkretlikdan yiroq bo‘ladi. (MSD Manuals)
- O‘zini dramatik, teatrallashgan tarzda tutadi va emotsiyalarni haddan tashqari bo‘rttirib ifodalaydi. (MSD Manuals)
- Juda ta’sirchan, ya’ni boshqalar yoki vaziyatlar ta’siriga oson beriladi. (MSD Manuals)
- Munosabatlarni aslidan yaqinroq va intimroq deb hisoblaydi. (MSD Manuals)
3) Diagnostik xususiyatlari
HPDni shunchaki “sergap”, “ochiqko‘ngil” yoki “artistik” temperament bilan tenglashtirib bo‘lmaydi. Tashxis qo‘yish uchun xulq-atvor uzoq davom etuvchi, moslashuvchan bo‘lmagan, turli ijtimoiy vaziyatlarda takrorlanuvchi va munosabatlar, ish yoki kundalik funksionallikka zarar yetkazuvchi bo‘lishi kerak. Shaxs buzilishlari umuman olganda o‘zini va boshqalarni qabul qilish, emotsional javob, munosabat va impuls nazoratidagi barqaror buzilishlar bilan tavsiflanadi. (MSD Manuals)
HPD diagnostikasida ayniqsa quyidagilar muhim: diqqat va tasdiqqa kuchli ehtiyoj, emotsional ifodaning chuqurligidan ko‘ra ko‘rinishiga urg‘u berish, boshqalar ko‘z o‘ngida jozibali yoki ta’sirchan ko‘rinishga intilish, va munosabatlarning real chegaralarini noto‘g‘ri baholash. Klinik suhbat davomida inson o‘z hikoyasini juda rangli va hissiy aytishi mumkin, ammo faktik tafsilotlar kam bo‘lishi kuzatiladi. (MSD Manuals)
Diagnostika laboratoriya testi bilan emas, klinik suhbat va shaxs tarixini chuqur baholash orqali qo‘yiladi. Klinik baholashda kognitiv uslub, emotsional javoblar, interpersonal naqshlar va impuls nazorati ko‘rib chiqiladi; shuningdek, tashvish, depressiya, modda iste’moli yoki somatik simptomlar kabi birga kechuvchi holatlar ham tekshiriladi. (MSD Manuals)
4) Differensial diagnostikasi
Narsissistik shaxs buzilishi bilan
Ikkalasida ham e’tibor izlash bo‘lishi mumkin, lekin motiv boshqacha. Narsissistik shaxs buzilishida odam e’tibor orqali hayrat, ulug‘lash va ustun mavqe olishni xohlaydi. HPDda esa odam e’tiborning turiga uncha tanlamaydi; hatto kulgili, yengil yoki jiddiy bo‘lmagan tarzda qabul qilinish ham unga diqqat markazida bo‘lish imkonini bersa yetarli bo‘lishi mumkin. (MSD Manuals)
Chegaraviy shaxs buzilishi (BPD) bilan
BPDda odam odatda emotsiyalarni chuqurroq va og‘riqliroq boshdan kechiradi, ichki bo‘shliq, o‘zini “yomon” deb his qilish, kuchli tark etilish qo‘rquvi va o‘ziga zarar yetkazish xavfi ko‘proq markaziy bo‘ladi. HPDda esa emotsional namoyish kuchli bo‘lsa-da, u ko‘proq diqqat olish va interpersonal ta’sir o‘tkazish bilan bog‘liq; “teatrallik” va yuzaki emotsionallik ko‘proq ajralib turadi. (MSD Manuals)
Qaram shaxs buzilishi bilan
Har ikkala holatda ham odam boshqalarga yaqin bo‘lishga intilishi mumkin. Ammo qaram shaxs buzilishida markaziy ehtiyoj — parvarish, himoya va tasalli olish; odam ko‘proq bo‘ysunuvchan, xavotirli va rad etilishdan cho‘chigan bo‘ladi. HPDda esa asosiy ehtiyoj — e’tibor; xulq ko‘proq ochiq, namoyishkor va disinhibitsiyalashgan bo‘ladi. (MSD Manuals)
Somatik simptom buzilishi va kasallik xavotiri buzilishi bilan
Ba’zi HPDli bemorlar tanadagi simptomlar yoki sog‘liq bilan bog‘liq shikoyatlar orqali ham e’tibor jalb qilishi mumkin. Shu sababli diferensial tashxisda somatik simptom buzilishi va illness anxiety disorder ham ko‘rib chiqiladi. Farq shundaki, bu buzilishlarda markaziy o‘q sog‘liq xavotiri yoki somatik shikoyatning o‘zi bo‘lsa, HPDda butun shaxsiy-interpersonal uslub diqqat izlash va teatrallik atrofida qurilgan bo‘ladi. (MSD Manuals)
5) Qisqa klinik xulosa
Histrionik shaxs buzilishining “yadrosi” uchta narsada ko‘rinadi:
1) diqqat markazida bo‘lishga kuchli ehtiyoj,
2) ortiqcha, lekin ko‘pincha sayoz emotsional ifoda,
3) interpersonal vaziyatlarda taassurot qoldirish va yaqinlikni bo‘rttirib qabul qilish. (MSD Manuals)
Shuning uchun HPDni baholashda oddiy hissiylik yoki ijtimoiy faollikka emas, balki naqshning barqarorligi, funksional buzilish keltirishi, turli vaziyatlarda takrorlanishi va diqqatga qaramlik darajasiga qaraladi. Aynan shu jihatlar uni boshqa Cluster B buzilishlari va oddiy temperament xususiyatlaridan ajratib beradi. (MSD Manuals)