Sondi testi haqida

Sondi aniqrog'i Szondi testi — bu shaxsning ongsiz mayllari, ichki konfliktlari va psixodinamik tuzilishini aniqlashga qaratilgan noverbal proyektiv test hisoblanadi. U “fate analysis” (taqdir tahlili) deb ataladigan chuqur-psixologik yo‘nalish ichida yaratilgan bo‘lib, Szondi institutining o‘z ta’rifiga ko‘ra, bu test “individning drive processlari tuzilishini qayd etish” vositasi sifatida ko‘riladi. Proyektiv testlarning umumiy mohiyati esa shundaki, odamga nisbatan noaniq yoki yarim noaniq stimul beriladi va u o‘zining ichki psixologik mazmunini shu tanlov yoki javoblar orqali “proyeksiya” qiladi. (Szondi Institut)

Oddiy qilib aytganda, Szondi testi shunday g‘oyaga tayangan: inson ayrim yuzlarga sababsiz yoqish yoki yoqmaslik bildirsa, bu tanlov uning ichki, ko‘pincha ongli nazoratdan tashqaridagi mayllari va ziddiyatlarini aks ettirishi mumkin. Test klassik o‘z-o‘zini hisobot beruvchi savolnoma emas; u rasmlar orasidan tanlashga asoslanadi. (Szondi Institut)

Tarixi

Testni Leopold Szondi ismli venger yahudiy psixiatr ishlab chiqqan. Milliy kutubxona tarixiy sharhida test 1937 yilda ishlab chiqilgani aytiladi; Szondi instituti biografik sahifasida esa u 1893 yilda tug‘ilgani, Budapeshtda ilmiy va pedagogik faoliyat olib borgani, keyin urush yillaridan so‘ng Shveytsariyaga o‘tib, umrining qolgan qismini Tsyurixda o‘tkazgani ko‘rsatilgan. Tsyurixdagi Szondi instituti esa 1969 yilda uning tomonidan tashkil etilgan. (הספרנים)

Tarixiy jihatdan bu test XX asr o‘rtalaridagi psixiatriya va chuqur psixologiya muhitida paydo bo‘lgan. O‘sha davrda inson xulqi, kasalligi va tanlovlarini nasliy omillar, ongsiz kuchlar va “taqdiriy” yo‘nalishlar bilan izohlashga urinishlar kuchli bo‘lgan; Szondi nazariyasi ham aynan shu intellektual fon ichida shakllangan. (הספרנים)

Nazariy asosi

Szondi nazariyasining markazida irsiyat, oilaviy ongsizlik va taqdir tanlovi g‘oyalari turadi. Szondi instituti sahifasiga ko‘ra, fate analysis insondagi xususiyatlar, mayllar, yoqtirish-yoqtirmasliklar, ruhiy buzilishlar va hatto sevgi, do‘stlik, kasb, kasallik hamda o‘lim bilan bog‘liq tanlovlar ma’lum darajada oilaviy merosga bog‘liq deb qaraydi. Szondi buni insonning “choice of fate” — ya’ni “taqdir tanlovi” deb atagan. (Szondi Institut)

Nazariyada 4 ta drive vektori, 8 ta drive ehtiyoji va 16 ta tendensiya haqida gap boradi. 2012 yilgi Szondiana maqolasida bu vektorlar Sexual (h, s), Paroxyzmal (e, hy), Ego (k, p), Contact (d, m) tarzida berilgan. Shu maqolada test ongsiz drive tuzilishini va nasliy yashirin omillarni aniqlashga qaratilgani aytiladi. (Szondi Institut)

Shuni alohida aytish kerakki, nazariyaning ayrim tarixiy kategoriyalari bugungi ilm-fan nuqtai nazaridan eskirgan. Masalan, tarixiy manbada Szondi o‘z vaqtida gomoseksuallikni ham patologik toifalardan biri sifatida kiritgani, bugungi kunda esa bu qarash noto‘g‘ri deb tan olinishi qayd etilgan. Xuddi shuningdek, ruhiy kasalliklar yuz tuzilishida “aks etadi” degan taxmin ham rad etilgan. (הספרנים)

Test qanday o‘tkaziladi?

Szondi testining klassik ko‘rinishida sinaluvchiga 48 ta fotografiya ko‘rsatiladi. 2012 yilgi Szondiana maqolasida bu suratlar ruhiy kasalligi bor odamlarning portretlari bo‘lib, ular 8 omilni ifodalashi aytiladi; suratlar 6 ta seriya, har birida 8 tadan qilib beriladi. Sinaluvchi har seriyada eng yoqqan va eng yoqmagan suratlarni tanlaydi. Shu tanlovlardan kelib chiqib ma’lum profil tuziladi. (Szondi Institut)

Ayrim talqin usullarida testni bir martalik emas, bir necha marotaba qo‘llash muhim deb qaraladi. Xususan, 2012 yilgi maqolada 10-profile Szondi test haqida gap boradi va to‘g‘ri baholash uchun testni 10 marta olish kerakligi aytiladi. Mualliflar buni testning afzalliklaridan biri deb ko‘rsatadilar, chunki dinamik kuzatish imkonini beradi. (Szondi Institut)

Szondi testi nima uchun ishlatilgan?

Tarixan va nazariyaning o‘z doirasida Szondi testi bir necha maqsadda ishlatilgan. Birinchidan, u psixodiagnostik vosita sifatida, ya’ni shaxsning ichki impuls va konfliktlarini tushunish uchun qo‘llangan. Ikkinchidan, Szondi instituti ta’rifiga ko‘ra, u terapiya jarayonida — ayniqsa fate-analytical psychotherapy doirasida — mijozning ichki resurslari, konfliktlari va rivojlanish yo‘nalishlarini anglash uchun ishlatiladi. (Szondi Institut)

Uchinchi yo‘nalish — kasb tanlash va maslahat. Institut sahifasida kasb tanlovi va ijtimoiy faoliyatni tushunishda ham bu diagnostik vositalar qo‘llanishi aytiladi. 2025 yilgi institut xabarida esa Ukrainadagi litsenziyalangan dastur doirasida Szondi metodidan kasbga yo‘naltirish, kasb tanlash, forensika, PTBS diagnostikasi, mudofaa va tibbiy sektor bilan bog‘liq ishlarda foydalanilayotgani yozilgan. Bu muhim, lekin bu qo‘llanishlar ko‘proq Szondi an’anasiga yaqin maktablar doirasidagi amaliyot ekanini unutmaslik kerak. (Szondi Institut)

To‘rtinchi yo‘nalish — forensik va penitensiar soha. Belgiyadagi qamoqxona namunasiga bag‘ishlangan 2020 yilgi ishda 431 nafar mahbusga tegishli Szondi protokollari tahlil qilingan, ya’ni ayrim joylarda bu test penitensiar psixologik baholash tarkibida ham ishlatilgan. O‘sha ishda mualliflar test mahbuslar tomonidan ko‘pincha yaxshi qabul qilinishini ham qayd etishadi.

Szondi testining tarafdorlari nimalarni afzallik deb ko‘radi?

Szondi an’anasidagi mualliflar va amaliyotchilar bu testning bir nechta kuchli tomonini ta’kidlashadi. Birinchisi, u noverbal bo‘lgani uchun uzun savolnoma to‘ldirishni talab qilmaydi. Ikkinchisi, tarafdorlar nazarida u insonning ongsiz qatlamlari haqida ma’lumot beradi va psixoterapevtik jarayonni chuqurlashtirishga yordam beradi. Uchinchisi, 2012 yilgi maqolada mualliflar bu test takroran qo‘llanib, monitoring vositasi sifatida ishlatilishi mumkinligini yozishadi. (Szondi Institut)

Bundan tashqari, ayrim keyingi tadqiqotlar testni statistik jihatdan qayta ko‘rib chiqishga uringan. Masalan, 2012 yilgi Szondiana maqolasida mualliflar MMPI bilan taqqoslash asosida diskriminant tahlilda 74.1% to‘g‘ri klassifikatsiya qayd etilganini bildirganlar. Bu natija test tarafdorlari uchun muhim dalil sifatida keltiriladi, ammo o‘sha maqolaning o‘zida ham testning statistik validligi uzoq vaqt davomida bahsli bo‘lib kelgani ochiq tan olinadi. (Szondi Institut)

Cheklovlari va tanqidlar

Szondi testiga nisbatan eng katta e’tirozlar uning nazariy asosi va psixometrik ishonchliligi/validligi bilan bog‘liq. 1953 yildayoq Psychol Bulletin’da uning “critical evaluation”i e’lon qilingan. Keyingi kengroq ilmiy muhokamalarda ham proyektiv metodlarning umumiy ilmiy maqomi bahsli ekani qayta-qayta ta’kidlangan. 2000 yilgi yirik monografiyada proyektiv texnikalarning ilmiy maqomi “highly controversial” deb tavsiflanadi va ko‘plab proyektiv ko‘rsatkichlar yetarli empirik qo‘llovga ega emasligi aytiladi. (PubMed)

Szondi testining o‘ziga doir zamonaviyroq manbalarda ham ehtiyotkor ohang bor. 2012 yilgi Szondiana maqolasi loyihaviy testlarning statistik validligini tasdiqlash qiyinligi haqida yozadi; 2025 yilgi Szondi instituti xabarida esa Yevropada chuqur shaxs testlari sifatidagi proyektiv metodlarga ehtiyotkor munosabat borligi ochiq qayd etilgan. Shuning uchun, hozirgi evidence-based psixologik baholash mezonlari nuqtai nazaridan Szondi testini asosiy, universal va yetakchi diagnostik standart deb aytish to‘g‘ri bo‘lmaydi — bu manbalardan kelib chiqadigan oqilona xulosadir. (Szondi Institut)

Yana bir muhim masala shuki, testning ayrim tarixiy kategoriyalari bugungi klinik va etik mezonlarga mos kelmaydi. Masalan, gomoseksuallikni patologik kategoriya sifatida kiritish yoki yuz belgilaridan ruhiy buzilishni chiqarish kabi fikrlar zamonaviy psixologiya va psixiatriyada qabul qilinmaydi. Shu sababli testni tarixiy konteksdan uzib olib, bugungi zamonaviy psixodiagnostika bilan bir qatorda qo‘yish to‘g‘ri emas. (הספרנים)

Juda sodda xulosa

Szondi testi — bu tarixiy jihatdan mashhur, ammo bahsli proyektiv test. U Leopold Szondi tomonidan ongsiz, irsiy va “taqdiriy” mayllarni tushuntirish uchun yaratilgan. Testda odam turli yuz suratlari orasidan yoqqan va yoqmaganlarini tanlaydi, va shu tanlovlar asosida drive profili talqin qilinadi. U tarixan psixodiagnostika, psixoterapiya, kasb tanlash, forensika va ayrim penitensiar baholashlarda ishlatilgan. Biroq zamonaviy ilmiy mezonlar nuqtai nazaridan uning nazariy asoslari va psixometrik kuchi ustida jiddiy bahslar bor; shu sababli u bugungi asosiy standart testlar qatorida emas, ko‘proq maxsus maktablar va tarixiy-psixodinamik an’ana doirasida uchraydi. (Szondi Institut)